Zamówienia: kontakt@teleskopy.pl     Porady dot. sprzętu porady@teleskopy.pl
 
Telefon (pn - pt:   10 - 18, sb:  9 - 13) Infolinia: 0801 011 228   +48 22 374 31 40 (WAW)   22 374 06 07 (WAW)   531 531 707 (KRK)
 
Salony firmowe: Warszawa, ul. Solec 34b (pod mostem Poniatowskiego)    Kraków, ul. Dietla 69    Chorzów, ul. Katowicka 52

Porady optyczne i astronomiczne

Astronomia – co można obserwować i co zobaczę przez teleskop?

Astronomia – przyznajmy wreszcie – to fascynujące hobby na całe życie. Pod warunkiem, że wciągnie – a zazwyczaj wciąga. Wciąga zaś między innymi dlatego, że obiektów do obserwacji nigdy Ci nie zabraknie. Po wielu latach wciąż uczymy się znajdować coraz to nowe ciała niebieskie, wykonujemy ich zdjęcia, czasem trafi się jakieś efemeryczne zdarzenie, jak pojawienie się nowej komety itp. Poniżej znajdziesz krótki przegląd najważniejszych obiektów astronomicznych i poniekąd odpowiedź na pytanie „co można obserwować przez teleskop?. Nie znajdziesz natomiast odpowiedzi na pytanie: „Co dokładnie zobaczę przez teleskop X", gdyż to już znacznie obszerniejszy temat.

Księżyc

Bądź przygotowany na niesamowite widowisko. Tarcza w kolorach kremowo – szarym charakteryzuje się bogactwem form ukształtowania terenu: zobacz kratery powstałe w wyniku uderzenia meteorytów, formacje podobne w wyglądzie do wąwozów rzecznych wijące się przez setki kilometów, czy łańcuchy górskie. Przy małym lub dużym powiększeniu, Księżyc zmienia swe oblicze w zależności od fazy – gdzie indziej padają cienie, inne obszary są lepiej widoczne. Nieprędko znudzisz się Księżycem! Od czasu do czasu otrzymasz prezent w postaci zaćmienia Księżyca.

Słońce

Jeżeli nauczysz się bezpiecznie obserwować Słońce (metodą projekcji czyli rzutowania obrazu na ekran lub po założeniu na obiektyw odpowiedniego filtru słonecznego), nasza gwiazda dzienna może okazać się bardzo wdzięcznym obiektem do obserwacji. Najciekawsze są zawsze zmiany aktywności słonecznej, przejawiającej się głownie w obecności lub braku plam słonecznych – obszarów na powierzchni tarczy o obniżonej temperaturze względem temperatury reszty tarczy. Jeżeli będziesz miał szczęście lub stać Cię na daleką wyprawę, całkowite zaćmienie Słońca to zjawisko, które koniecznie powinieneś zobaczyć. Nie przegap okazji planując urlop w bliższych lub dalszych krajach i sprawdź gdzie zaćmienie będzie widoczne w najbliższym czasie!

Planety

Obserwacja planet to zajęcie mocno czasochłonne. Ale przecież o to idzie – hobby ma wciągać, zająć umysł i pozwolić zapomnieć o sprawach bieżących, równocześnie dostarczając odpowiedniej dozy przyjemności. Jowisz – tarcza z pasami równikowymi i Wielką Czerwoną Plamą, strukturą chmur jeśli patrzysz przez większy teleskop – to zazwyczaj numer jeden wśród planet. Nie zapomnij o jego 4 najjaśniejszych księżycach: Ganimedesie, Io, Europie i Callisto. Ciągle zmieniają swoje położenie, znikają za tarczą, oddalają się od niej, zbliżają lub przechodzą przed tarczą Jowisza. To taka miniaturka Układu Słonecznego, gdzie Jowisz stanowi centrum układu. Saturn - bez wątpienia co najmniej na drugim miejscu wśród planet. Kulka otoczona świetnie widocznym już przez niewielki teleskop pierścieniem fascynuje i podoba się każdemu. To coś po prostu wspaniałego. Przez większy instrument optyczny można dostrzec strukturę pierścieni – przerwę Cassiniego i (przez teleskop co najmniej piętnasto-centymetrowy dobrej klasy i przy sprzyjających warunkach) przerwę Enckego. Zobacz Wenus i Merkurego jak przechodzą przez kolejne fazy (podobne do faz naszego Księżyca). W czasie opozycji zobaczysz Marsa z czapami biegunowymi, a może nawet strukturę burz piaskowych. W końcu, gdy nauczysz się sprawnie posługiwać teleskopem i poruszać po niebie, z pewnością skierujesz swoją uwagę na zielonkawą tarczkę Urana i lekko niebieską tarczę Neptuna. Kto wie, może nawet zapolujesz na odległego Plutona (*).

Planetoidy

Odkryte stosunkowo późno, bo dopiero 1 stycznia 1801 odkryto Ceres, największą planetoidę z całego mnóstwa niewielkich skalistych ciał, których orbity rozciągają się między orbitą Marsa a orbitą Jowisza (**). Najjaśniejsze z nich nie są trudne do zaobserwowania – wymagana jest jedynie mapa nieba, znajomość aktualnej pozycji danej planetoidy (na podstawie programów komputerowych lub drukowanych efemeryd) i porównywanie tego, co widać przez teleskop z tym, czego spodziewać się należy na podstawie atlasu. „Intruzem" może być właśnie szukana planetoida, w wyglądzie niczym nie różniąca się od dość słabej gwiazdy, ale zmieniająca swe położenie na niebie z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień i miesiąca na miesiąc.

Gromady gwiazd

Wyróżnia się zasadniczo dwa rodzaje gromad gwiazd (***): gromady otwarte i gromady kuliste.

Gromady otwarte to dość luźno związane grawitacyjnie skupiska kikudziesięciu – kilkuset gwiazd, czasem o bardzo charakterystycznym wyglądzie, czasem trudno odróżnialne od otaczających je gwiazd. Są to obiektyw młode, o wieku rzędu kilku – kilkudziesięciu milionów lat (****). Najbardziej znaną gromadą otwartą są Plejady w gwiazdozbiorze Byka. Większość gromad obserwuje się przez lornetkę lub teleskop przy małym powiększeniu.

Gromady kuliste to gęste skupiska milionów gwiazd, mocno związanych grawitacyjnie. Ich wiek bywa porównywalny z wiekiem Wszechświata. Patrząc przez lornetkę zazwyczaj widzimy obłoczek – niewielką mgiełkę, niczym specjalnym nie wyróżniającą się w stosunku do wielu innych takich obłoczków. Jednak przez teleskop odpowiedniej średnicy i przy średnim lub dużym powiększeniu, można rozdzielić gromady kuliste na pojedyncze gwiazdy. Łatwiej rozdzielić gwiazdy na obrzeżach gromady, gdzie jest ich mniej, dużo trudniej jednak rozdzielić obszary blisko centrum. Najlepiej widoczną i najbardziej znaną jest gromada kulista w gwiazdozbiorze Herkulesa (M13 w katalogu Messiera).

Mgławice

Mgławice to obłoki materii. Rozróżniamy mgławice planetarne (powstałe w wyniku wybuchu gwiazd, jak Pierścień w Lutni, M57) oraz mgławice dyfuzyjne, obszerne chmury gazu i pyłu o nieregularnym kształcie (jak Wielka Mgławica w Orionie, M42).

Galaktyki

Galaktyki to potężne skupiska miliardów gwiazd, rozsiane niczym wyspy na ocenie Wszechświata. Sami mieszkamy w galaktyce Drogi Mlecznej. Nasze Słońce to niczym nie wyróżniająca się gwiazda, krążąca wokół jądra naszej galaktyki w jednym z jej ramion spiralnych w 2/3 odległości od centrum galaktyki, robiąc jeden pełny obrót w czasie około 230 milionów lat. Na niebie odnajdziesz setki i tysiące galaktyk, z których najbardziej znane to Wielka Mgławica w Andromedzie (M31 w katalogu Messiera, najdalszy obiekt widoczny gołym okiem – odległy o 2,2milionów lat świetlnych) oraz Mały i Wielki Obłok Magellana. Galaktyki wykazują dużą różnorodność kształtów i rozmiarów.

Komety

Komety to bryły „brudnego lodu" – połączenie lodu, metanu, amoniaku i innych związków z pyłem kosmicznym. Gdy przechodzą blisko Słońca, zaczynają się topić, tworząc głowę komety oraz jeden lub dwa warkocze (jeden związany z ciśnieniem wiatru słonecznego, jeden związany z polem magnetycznym Słońca). Komety mogą być wielopojawieniowe (periodyczne, jak kometa Halley'a, poruszają się po orbitach zamkniętych, tj. elipsach) lub jednopojawieniowe (poruszają się po orbitach otwartych, jak hiperbola lub parabola, i tylko raz zbliżają się do Słońca w całej swej historii).

Gwiazdy podwójne i wielokrotne

Na niebie znajdziesz setki gwiazd podwójnych (lub wielokrotnych) – związanych grawitacyjnie układów dwóch (a czasem więcej) gwiazd, krążących wokół wspólnego środka masy. Przykładem układu wielokrotnego jest najjaśniejsza gwiazda na niebie: Syriusz.

Gwiazdy zmienne

Spora część gwiazd zmienia swą jasność w czasie – i potrafimy to zaobserwować. Zmiany jasności mogą mieć wiele przyczyn i okres zmian może wahać się od rzędu godzin do rzędu miesięcy. Jest to ważna dziedzina astronomii obserwacyjnej, ponieważ przykładowo gwiazdy zmienne typu cefeid (nazwa od gwiazdy δ Cephei, z gwiazdozbioru Cefeusza, będącej pierwszą znaną gwiazdą tego typu) służą do precyzyjnego określania odległości we Wszechświecie.

Roje meteorytowe

Dla kompletności należy wspomnieć o rojach meteorytowych – zjawisku „spadających gwiazd". Drobinki materii międzyplanetarnej, okruchy pochodzące zazwyczaj z topniejących komet i dawnych kosmicznych kolizji, wpadają w atmosferę Ziemi i ulegają spaleniu, pozostawiając za sobą charakterystyczną smugę, zazwyczaj koloru białego, choć bywają też smugi niebieskie, czerwone, zielone lub żółte. Czasem meteor zmienia swój kolor w czasie lotu, czasem ulega rozpadowi na dwie lub więcej części. Podobno bywa, że zjawisku spadającej gwiazdy towarzyszą efekty dźwiękowe, z którymi jednak autor nigdy się nie zetknął. Obserwacje meteorów można prowadzić każdej nocy, jednak bywają okresy większej aktywności – są to roje meteorytowe, jak sierpniowe Perseidy, gdy liczba spadających w ciągu godziny meteorów może sięgać kilkuset czy nawet kilku tysięcy. Obserwacje meteorów prowadzi się zazwyczaj okiem nieuzbrojonym, rzadziej przez lornetkę lub teleskop. Można również wykonać zdjęcia nieruchomym aparatem fotograficznym z obiektywem szerokokątnym (np. typu rybie oko). Gwiazdy na zdjęciu poruszają się po łukach, podczas gdy meteory zostawiają ślad w postaci linii prostej.

To, co faktycznie dostrzeżesz na niebie zależy od wielu czynników, m.in. od wielkości teleskopu, jakości optyki, stanu atmosfery (stabilność, przejrzystość), od tego, czy obserwujesz w mieście, na obrzeżach miasta czy pod wiejskim niebem, od pory roku, i wreszcie – o czym nie należy nigdy zapominać – od Twojej wiedzy, umiejętności i doświadczenia obserwacyjnego!

Aleksander Kacz
www.teleskopy.pl

(*) Oficjalnie Pluton został wykluczony z grona planet – dziś uznawany jest za największą planetoidę pasa Kuipera.
 
(**) Od roku 2006 Ceres jest oficjalnie uznawana za planetę karłowatą, nie zaś planetoidę - jednak jako konserwtyści nie uznajemy tego i bezsporne uznanie Ceres za planetoidę musi poczekać do naszego zejścia z tego świata.
 
(***) W istocie mówi się jeszcze o asocjacjach gwiazd, formacjach kilku-kilkunastu gwiazd luźno związanych grawitacyjnie. Nie są to jednak zbyt charakterystyczne obiekty.
 
(****) Gwiazd w tych gromadach jest zbyt mało, by grawitacja utrzymała je razem przez wiele dłuższy czas. Po prostu starsze gromady otwarte „rozpadły się".
 

fotografia nieba

Fot. NASA


      


 

Copyright © 2001-2010 teleskopy.pl