Maraton Messiera to jedno z najbardziej znanych wyzwań astronomii obserwacyjnej. Cel jest prosty tylko z pozoru: w czasie jednej nocy należy odszukać i zaobserwować możliwie największą liczbę spośród 110 obiektów katalogu Messiera. Są wśród nich galaktyki, mgławice, gromady otwarte i kuliste, mgławice planetarne, pozostałość po supernowej, a nawet gwiazda podwójna i asteryzm. Większość należy do najjaśniejszych i najbardziej efektownych obiektów głębokiego nieba dostępnych dla amatorskich teleskopów.
 
W typowym maratonie nie chodzi o długie wpatrywanie się w każdy obiekt. To przede wszystkim sprawdzian znajomości nieba, sprawności w posługiwaniu się teleskopem i umiejętności szybkiego przechodzenia od jednego celu do następnego. Nawet jeśli nie uda się zobaczyć wszystkich 110 obiektów - a z Polski pełny komplet w ciągu jednej nocy jest wyjątkowo trudny - warto spróbować. Wynik 50, 70, 90 czy ponad 100 obiektów może być znakomitym rezultatem, zależnie od miejsca, pogody, doświadczenia i daty obserwacji.

Skąd wziął się katalog Messiera?

Charles Messier był XVIII-wiecznym francuskim astronomem, którego szczególnie interesowało odkrywanie komet. Podczas poszukiwań regularnie natrafiał na słabe, rozmyte obiekty przypominające komety. W przeciwieństwie do komet nie zmieniały one jednak położenia względem gwiazd. Messier zaczął więc zapisywać ich pozycje, aby podczas kolejnych obserwacji nie tracić czasu na ponowne sprawdzanie tych samych obiektów.
 
Pierwsza opublikowana wersja katalogu zawierała 45 pozycji. Ostateczna lista opublikowana przez Messiera w 1781 roku liczyła 103 obiekty. Dopiero w XX wieku, na podstawie notatek Messiera i Pierre'a Méchaina oraz badań historycznych, współczesny katalog rozszerzono do 110 pozycji. Katalog powstały pierwotnie jako pomoc dla łowcy komet stał się jednym z najważniejszych przewodników po niebie dla miłośników astronomii.
 
Znajdziemy w nim między innymi M1 - Mgławicę Kraba, M13 - Wielką Gromadę w Herkulesie, M27 - Mgławicę Hantle, M31 - Galaktykę Andromedy, M42 - Wielką Mgławicę Oriona, M45 - Plejady, M51 - Galaktykę Wir, M57 - Mgławicę Pierścień, M81 i M82 oraz M104 - Galaktykę Sombrero.

Na czym polega Maraton Messiera?

Ideą klasycznego Maratonu Messiera jest odnalezienie możliwie wszystkich obiektów katalogu podczas jednej nocy obserwacyjnej. W tradycyjnej wersji zabawy obiekty wyszukuje się samodzielnie, korzystając z map nieba, szukacza, celownika typu Telrad i techniki star-hoppingu, czyli przechodzenia od charakterystycznych gwiazd do poszukiwanego obiektu. To właśnie samodzielne znajdowanie obiektów jest największą wartością maratonu - po jednej takiej nocy obserwator zwykle zna niebo znacznie lepiej niż po wielu przypadkowych sesjach obserwacyjnych.
 
Nie oznacza to, że teleskop z systemem GoTo jest niedopuszczalny. Można przeprowadzić własną wersję maratonu z automatycznym naprowadzaniem, szczególnie jeżeli celem jest poznanie wyglądu obiektów, wspólna impreza obserwacyjna, pokaz astronomiczny albo sprawdzenie możliwości sprzętu. Trzeba tylko pamiętać, że jest to inne wyzwanie. W klasycznym Maratonie Messiera ważna jest odpowiedź na pytanie: czy potrafię sam znaleźć ten obiekt na niebie?

Dlaczego Maraton Messiera odbywa się w marcu?

Obiekty Messiera nie są rozmieszczone na niebie równomiernie. W niektórych obszarach znajduje się ich bardzo dużo - klasycznym przykładem jest gromada galaktyk w Pannie i Warkoczu Bereniki oraz okolice centrum Drogi Mlecznej. Istnieje jednak również fragment nieba, w którym praktycznie nie ma obiektów Messiera.
 
Raz w roku Słońce znajduje się właśnie w tym "pustym" obszarze katalogu. Dzięki temu podczas jednej nocy można przejść niemal cały katalog: od obiektów zachodzących bezpośrednio po wieczornym zmierzchu do ostatnich celów wschodzących tuż przed świtem. Najkorzystniejszy okres przypada zwykle od połowy marca do początku kwietnia.
 
Najlepiej wybrać noc możliwie blisko nowiu Księżyca, z dobrą przejrzystością atmosfery, bez wysokich chmur i zamgleń oraz z ciemnym niebem. Nie zawsze astronomicznie najlepsza data pokrywa się idealnie z nowiem. W praktyce wybieramy kompromis pomiędzy położeniem Słońca, fazą Księżyca i pogodą. W innych porach roku również można urządzać częściowe maratony i próbować odnaleźć wszystkie obiekty dostępne danej nocy.

Czy z Polski można zobaczyć wszystkie obiekty Messiera?

W ciągu całego roku z Polski można obserwować praktycznie cały katalog Messiera, ale dla najbardziej południowych obiektów ogromne znaczenie ma szerokość geograficzna i idealnie odsłonięty horyzont. Szczególnie M7 jest z północnej Polski obiektem skrajnie granicznym, wznoszącym się zaledwie nad sam horyzont. Znacznie trudniejszym pytaniem jest więc to, ile obiektów da się zobaczyć podczas jednej marcowej nocy.
 
Najkorzystniejsza szerokość geograficzna dla pełnego Maratonu Messiera to okolice 25°N. Polska leży znacznie dalej na północ, mniej więcej pomiędzy 49° a 55°N. Najbardziej południowe obiekty katalogu wznoszą się u nas bardzo nisko nad horyzont. Dotyczy to między innymi M6, M7, M55, M62, M69, M70 i M83. Zanieczyszczenie światłem, drzewa, budynki lub nawet niewielkie zamglenie mogą całkowicie uniemożliwić ich obserwację.
 
Dodatkowo ostatnie poranne obiekty ścigają się ze wschodzącym Słońcem. Klasycznym finałem maratonu jest M30 w Koziorożcu, pojawiająca się bardzo późno, już na tle zaczynającego jaśnieć nieba. Dlatego z Polski nie należy traktować wyniku 110/110 jako jedynego wyznacznika udanego maratonu. Wynik ponad 90 obiektów jest już bardzo dobry, a przekroczenie setki wymaga świetnego przygotowania, odpowiedniego miejsca i sprzyjających warunków.

Miejsce obserwacji

W Maratonie Messiera dobre miejsce obserwacji jest często ważniejsze niż bardzo duży teleskop. Stanowisko powinno zapewniać przede wszystkim:
• ciemne niebo,
• otwarty zachodni horyzont,
• bardzo dobry południowy horyzont,
• otwarty wschód,
• brak bezpośrednich źródeł światła,
• możliwość bezpiecznego spędzenia w terenie całej nocy.
 
Horyzont ma kluczowe znaczenie. Pierwsze obiekty obserwujemy nisko nad zachodem zaraz po zmierzchu, ostatnie - nisko na wschodzie przed świtem, a południowe obiekty Strzelca i Skorpiona z Polski przez cały czas znajdują się nisko. Miejsce otoczone drzewami może być świetne do zwykłych obserwacji, ale zupełnie nie nadawać się do maratonu.

Jaki teleskop jest najlepszy do Maratonu Messiera?

Do Maratonu Messiera nie potrzeba bardzo dużego teleskopu. Obiekty katalogu należą w większości do najjaśniejszych obiektów głębokiego nieba i wiele z nich można zobaczyć już niewielkim instrumentem.
 
Teleskop 80-100 mm - pozwala zobaczyć znaczną część katalogu pod dobrym niebem. Mały refraktor ma dodatkową zaletę: szerokie pole widzenia ułatwiające odnajdywanie obiektów.
 
Teleskop 130-150 mm - bardzo dobry kompromis pomiędzy zasięgiem, polem widzenia i mobilnością.
 
Newton lub Dobson 150-200 mm - dla wielu obserwatorów jest to idealny sprzęt na Maraton Messiera. Taka średnica wyraźnie ułatwia obserwację słabszych galaktyk, a teleskop pozostaje szybki i wygodny w obsłudze.
 
Teleskop 250 mm i większy - większa apertura pomaga przy słabych galaktykach i obiektach położonych nisko nad horyzontem, ale nie oznacza automatycznie lepszego wyniku. Duży teleskop może mieć mniejsze maksymalne pole widzenia, być wolniejszy w przemieszczaniu i bardziej męczący podczas całonocnej pracy. W tym wyzwaniu szybkość oraz wygoda obsługi są często ważniejsze niż największa możliwa średnica lustra.

Nie zapominaj o lornetce

Lornetka 7x50, 8x42, 10x50 czy 10x56 jest znakomitym narzędziem pomocniczym. Plejady M45, M31, M44, M41, M35, M36, M37, M38, M13, M22 oraz wiele gromad Strzelca można bardzo szybko odnaleźć właśnie lornetką. Pod ciemnym niebem liczba Messierów dostępnych dla lornetki jest zaskakująco duża.
 
W czasie maratonu lornetka może służyć jako samodzielny instrument obserwacyjny, szerokokątny "szukacz" dla teleskopu albo sposób szybkiego potwierdzenia położenia jasnego obiektu.

Jakie okulary zabrać?

Większość maratonu wykonujemy przy małych lub średnich powiększeniach. Najważniejszy jest szerokokątny okular dający duże rzeczywiste pole widzenia. W teleskopie o ogniskowej około 1200 mm bardzo użyteczny będzie przykładowo okular 24-30 mm. Pozwala szybko odnajdywać galaktyki, przeglądać duże gromady i orientować się w bogatych polach Drogi Mlecznej.
 
Warto mieć drugi okular dający średnie powiększenie. Przyda się do potwierdzania małych obiektów, takich jak M57, M76 czy słabsze gromady kuliste. Nie ma natomiast większego sensu zabierać kilkunastu okularów i zmieniać ich przy każdym obiekcie. Podczas maratonu czas jest jednym z najcenniejszych zasobów.

Czy filtry UHC i OIII pomagają?

Tak, ale tylko przy części obiektów. Filtr typu UHC lub inny filtr wąskopasmowy może wyraźnie poprawić kontrast wielu mgławic emisyjnych i planetarnych, między innymi M8, M16, M17, M20, M27, M42, M76 i M97. Filtr OIII jest bardziej selektywny i szczególnie dobrze sprawdza się przy wielu mgławicach planetarnych, ale nie jest uniwersalnym wyborem dla każdego z tych obiektów. Filtry mgławicowe nie pomagają natomiast przy galaktykach i gromadach gwiazd.
 
W czasie maratonu filtr powinien być używany wtedy, gdy rzeczywiście daje przewagę. Każda zmiana okularu i filtra zabiera czas, dlatego najlepszy zestaw to zazwyczaj zestaw prosty i dobrze wcześniej przećwiczony.

Co przygotować przed obserwacjami?

Maratonu Messiera nie warto zaczynać bez przygotowania. Dobrze mieć:
• teleskop sprawdzony przed wyjazdem,
• szukacz dokładnie zgrany z teleskopem,
• szerokokątny okular,
• drugi okular o średnim powiększeniu,
• lornetkę,
• atlas nieba lub przygotowane mapy,
• przygotowaną wcześniej kolejność obiektów,
• czerwone światło,
• zapasowe baterie,
• ciepłą odzież i termos,
• krzesło obserwacyjne,
• środki przeciwko roszeniu optyki,
• kartkę lub checklistę do zaznaczania odnalezionych obiektów.
 
Programy takie jak Stellarium czy SkySafari są świetne podczas przygotowywania się do maratonu. Jeżeli chcemy jednak przeprowadzić maraton metodą tradycyjną, warto przygotować sobie również papierowe mapy. Ekran telefonu, nawet ustawiony na tryb czerwony, może pogarszać adaptację wzroku do ciemności.

Adaptacja wzroku do ciemności

Przy słabych galaktykach dobra adaptacja wzroku jest równie ważna jak apertura teleskopu. Po przyjeździe na miejsce unikajmy białego światła i jasnego ekranu telefonu. Pełna adaptacja wzroku do ciemności zajmuje kilkadziesiąt minut.
 
Podczas obserwacji słabych obiektów pomaga również zerkanie, czyli patrzenie nie bezpośrednio na obiekt, lecz nieco obok niego. Wtedy światło trafia na bardziej czułe obszary siatkówki i słaba galaktyka lub mgławica może stać się wyraźniejsza.

Maraton zaczyna się jeszcze przed zmrokiem

Największym błędem jest rozpoczęcie przygotowywania teleskopu dopiero wtedy, gdy zrobi się ciemno. Wszystko powinno być gotowe wcześniej. Teleskop ustawiamy, kolimujemy i sprawdzamy jeszcze za dnia, a szukacz musi być dokładnie ustawiony. Okulary i mapy powinny znajdować się w łatwo dostępnym miejscu.
 
Pierwszych obiektów nie możemy odłożyć "na później". Za godzinę część z nich może już znajdować się pod horyzontem.

Etap I - wyścig z wieczornym zmierzchem

Początek maratonu należy do najtrudniejszych momentów całej nocy. M74 i M77 znajdują się nisko nad zachodem i giną w poświacie zachodzącego Słońca. Szczególnie M74 jest wymagająca ze względu na niewielką jasność powierzchniową. Następnie trzeba szybko przejść do M33, M31, M32 i M110. Samą M31 trudno przeoczyć, ale jej towarzysz M110 na jasnym jeszcze niebie może sprawić niespodziankę.
 
W tej części maratonu nie ma czasu na improwizację. Położenie pierwszych kilku obiektów warto wcześniej przećwiczyć praktycznie na pamięć.

Etap II - niebo jesienno-zimowe

Po pierwszym sprincie sytuacja zaczyna się uspokajać. Kasjopeja, Perseusz, Byk, Orion, Woźnica, Bliźnięta, Wielki Pies i Rufa dostarczają wielu stosunkowo łatwych obiektów. To między innymi M52, M103, M76, M34, M45, M79, M42, M43, M78, M1, M35, M36, M37, M38, M41, M46, M47 i M93.
 
W tym momencie można szybko zbudować wynik, ale nie warto zanadto zwalniać. Czas zaoszczędzony na łatwych gromadach będzie bardzo potrzebny później.

Etap III - Lew, Wielka Niedźwiedzica i galaktyki Panny

W środkowej części nocy zaczyna się najbardziej zdradliwy etap maratonu. Najpierw pojawiają się galaktyki Lwa, następnie Wielkiej Niedźwiedzicy, Psów Gończych i Warkocza Bereniki. Potem wchodzimy w prawdziwy "las galaktyk" - gromadę galaktyk w Pannie.
 
M84, M86, M87, M88, M89, M90, M91, M58, M59 i M60 znajdują się na stosunkowo niewielkim obszarze nieba. W większym teleskopie w polu widzenia mogą dodatkowo pojawiać się galaktyki NGC, których nie ma w katalogu Messiera. Łatwo wtedy zaliczyć nie ten obiekt, który zamierzaliśmy. Dlatego obszar Panny zdecydowanie warto przećwiczyć wcześniej. Doświadczony obserwator potrafi przejść przez Łańcuch Markariana i sąsiednie galaktyki bardzo szybko; osoba widząca ten rejon pierwszy raz może spędzić tam bardzo dużo czasu i nadal nie mieć pewności, co właściwie obserwowała.

Etap IV - letnia Droga Mleczna

Nad ranem pojawiają się gwiazdozbiory kojarzone zwykle z letnimi obserwacjami. Herkules, Lutnia, Łabędź, Lisek, Strzała, Wężownik, Skorpion, Tarcza i Strzelec przynoszą ogromną liczbę Messierów. W krótkim czasie można zobaczyć między innymi M13, M92, M57, M27, M11, M16, M17, M20, M8, M22, M24, M6 i M7.
 
Problem polega na tym, że z Polski wiele z tych obiektów znajduje się bardzo nisko nad południowym horyzontem. Tu szczególnie ujawnia się znaczenie dobrego miejsca obserwacji. Ciemny i idealnie odsłonięty południowy horyzont może dać nam kilka dodatkowych obiektów.

Etap V - wyścig ze świtem

Pod koniec nocy zmęczenie jest największe, a warunki obserwacyjne ponownie stają się coraz trudniejsze. Na niebie pojawiają się ostatnie cele: M15, M2, M72, M73 i w końcu M30. W tym momencie niebo zaczyna już jaśnieć.
 
M30 jest legendarnym ostatnim obiektem klasycznego Maratonu Messiera. Sama gromada nie jest szczególnie słaba, ale znajduje się w bardzo niekorzystnym położeniu względem Słońca. Jeżeli uda się ją odnaleźć o świcie, noc można uznać za wyjątkowo udaną.

Najtrudniejsze obiekty Maratonu Messiera

Trudność obiektu podczas maratonu nie zawsze wynika z jego jasności. Największym problemem jest często czas, mała wysokość nad horyzontem albo jasne tło nieba.
 
M74 - rozległa galaktyka o małej jasności powierzchniowej, obserwowana na początku nocy na jasnym jeszcze niebie.
M77 - również szybko znika po zachodzie Słońca.
M110 - łatwa pod ciemnym niebem, ale znacznie trudniejsza na tle wieczornej poświaty.
M76 - mała i stosunkowo słaba mgławica planetarna.
M98, M99 i M91 - należą do trudniejszych galaktyk obszaru Panny i Warkocza Bereniki.
M83 - jasna galaktyka, ale z Polski położona bardzo nisko nad południowym horyzontem.
M55, M69 i M70 - południowe gromady kuliste Strzelca, trudne przy słabym horyzoncie.
M72 - słaba gromada pojawiająca się dopiero pod koniec nocy.
M30 - ostatni klasyczny cel, ścigający się z porannym brzaskiem.

Czy trzeba rzeczywiście zobaczyć 110 obiektów?

Nie. Maraton Messiera nie jest oficjalnymi zawodami z jednym obowiązującym regulaminem. Dla początkującego świetnym celem będzie 30 lub 50 obiektów. Przy kolejnym podejściu można spróbować zdobyć 70, 80 czy 90. Można też urządzić maraton lornetkowy, maraton wyłącznie z atlasem papierowym, maraton małym teleskopem, maraton fotograficzny albo własną wersję z GoTo.
 
Najważniejsze, aby obserwacje pozostały przyjemnością i sposobem na lepsze poznanie nieba.

Zalety i wady Maratonu Messiera

Największą zaletą maratonu jest mobilizacja do poznania całego katalogu. Podczas normalnych obserwacji łatwo wracać ciągle do tych samych ulubionych obiektów: M42, M13, M31, M57 czy M27. Maraton zmusza nas do odnalezienia również tych obiektów, których wcześniej nigdy nie mieliśmy powodu szukać. Jest też świetną zabawą w większej grupie i doskonałym pomysłem na Star Party.
 
Maraton ma jednak zasadniczą wadę: nie ma czasu na spokojne obserwowanie. Jeżeli przyjmiemy około 12 godzin dostępnej nocy, na 110 obiektów przypada średnio tylko około 6,5 minuty - i to łącznie z wyszukiwaniem, przemieszczaniem teleskopu, oznaczaniem obiektu na liście, przerwami i ewentualnymi pomyłkami. W praktyce część czasu tracimy również na oczekiwanie na wschód kolejnych obiektów, a początek i koniec maratonu odbywają się podczas zmierzchu.
 
Nie będzie więc czasu na półgodzinne studiowanie struktury M51, dobieranie kilku różnych powiększeń do M13 czy testowanie wielu filtrów na M42. Maraton nie zastępuje normalnych obserwacji - to po prostu zupełnie inny rodzaj astronomicznej zabawy.

Najważniejsza rada: przećwicz pierwsze i ostatnie obiekty

Środek maratonu można jeszcze ratować. Jeżeli zgubimy się przy którejś galaktyce, czasami możemy do niej wrócić za kilkanaście minut. M74 zachodząca wieczorem i M30 wschodząca o świcie nie dają nam takiej możliwości.
 
Przed maratonem najlepiej osobno przećwiczyć:
• pierwszych 5-10 obiektów,
• obszar galaktyk Panny i Warkocza Bereniki,
• południowe obiekty Strzelca i Skorpiona,
• ostatnich 5 obiektów.
 
Dzięki temu podczas właściwej nocy nie będziemy dopiero uczyć się, jak do nich dotrzeć.

Proponowana kolejność obserwacji

Poniższa tabela przedstawia orientacyjną kolejność wyszukiwania obiektów Messiera. Nie jest to kolejność absolutna. Dokładna sekwencja zależy od daty maratonu, szerokości geograficznej, lokalnego horyzontu, warunków atmosferycznych i doświadczenia obserwatora. Podstawowa zasada pozostaje jednak niezmienna: zaczynamy od obiektów uciekających pod zachodni horyzont, następnie przechodzimy przez niebo w kierunku wschodnim i kończymy na obiektach pojawiających się tuż przed świtem.
 
Warto przed obserwacjami sprawdzić kolejność dla konkretnego miejsca i konkretnej daty w programie planetarium. Podane jasności są wartościami orientacyjnymi - w różnych katalogach można spotkać nieco inne wartości, szczególnie dla dużych obiektów rozciągłych.
 
Więcej o poszczególnych obiektach znajdziesz w naszym Katalogu Messiera. Informacje o polskich i łacińskich nazwach gwiazdozbiorów znajdują się także na stronie Gwiazdozbiory.

* Identyfikacja M102 jest historycznie niejednoznaczna. Pierre Méchain później uważał, że była to ponowna obserwacja M101. W praktyce obserwacyjnej i na wielu listach maratonowych jako M102 przyjmuje się jednak galaktykę NGC 5866 w Smoku; część katalogów nadal traktuje M102 jako obiekt sporny lub duplikat M101.

Maraton Messiera - najczęstsze pytania

Kiedy najlepiej zrobić Maraton Messiera?
Najlepszy okres przypada zwykle pomiędzy połową marca a początkiem kwietnia, podczas nocy możliwie bliskiej nowiu Księżyca.
 
Czy z Polski można zaliczyć 110 obiektów?
W ciągu roku z Polski można obserwować praktycznie cały katalog, choć najbardziej południowe obiekty - szczególnie M7 na północy kraju - są skrajnie nisko nad horyzontem. Zdobycie pełnego 110/110 w czasie jednej marcowej nocy jest na naszej szerokości geograficznej ekstremalnie trudne; najkorzystniejsze warunki geometryczne występują w okolicach 25°N.
 
Jaki teleskop wybrać?
Bardzo dobrym wyborem jest mobilny teleskop o średnicy około 130-200 mm i możliwie dużym polu widzenia. Dobson 150-200 mm jest jednym z najbardziej uniwersalnych instrumentów do takiego zadania.
 
Czy Maraton Messiera można zrobić lornetką?
Wiele obiektów Messiera jest widocznych w dobrej lornetce, ale całego katalogu nie należy traktować jako realnego celu dla typowej lornetki. Lornetka 10x50 jest natomiast świetnym uzupełnieniem teleskopu podczas maratonu.
 
Czy można używać GoTo?
Można, jeżeli takie zasady sobie przyjmiemy. W klasycznym Maratonie Messiera obiekty wyszukuje się jednak ręcznie. Nauka orientacji na niebie jest jednym z najważniejszych elementów tego wyzwania.
 
Czy potrzebny jest filtr UHC lub OIII?
Nie. Filtr może pomóc przy niektórych mgławicach, ale zdecydowana większość katalogu nie wymaga żadnego filtra.
 
Czy trzeba obserwować każdy obiekt długo?
Nie. W maratonie chodzi przede wszystkim o jego pewne odnalezienie i identyfikację. Dokładne studiowanie szczegółów warto zostawić na inną noc.

Czy warto spróbować?

Zdecydowanie tak. Maraton Messiera jest prawdziwym testem znajomości nieba, organizacji, wytrzymałości i sprawności w obsłudze teleskopu, ale nie jest egzaminem. Jeżeli zamiast 110 odnajdziemy 73 obiekty, nie oznacza to porażki. Jeżeli następnego roku uda się zobaczyć 90, będziemy już znacznie lepszym obserwatorem. A jeśli przy okazji poznamy kilka nowych fragmentów nieba, odkryjemy nowe ulubione obiekty i spędzimy noc w dobrym towarzystwie, maraton spełnił swoje zadanie.
 
Najlepiej zebrać kilku miłośników astronomii, znaleźć możliwie ciemne miejsce z otwartym horyzontem, przygotować sprzęt jeszcze przed zachodem Słońca i rozpocząć polowanie.
 
Clear Skies!
Aleksander Kacz