Zamówienia: kontakt@teleskopy.pl     Porady dot. sprzętu porady@teleskopy.pl
 
Telefon (pn - pt:   10 - 18, sb:  9 - 13) Infolinia: 0801 011 228   +48 22 374 31 40 (WAW)   22 374 06 07 (WAW)   531 531 707 (KRK)
 
Salony firmowe: Warszawa, ul. Solec 34b (pod mostem Poniatowskiego)    Kraków, ul. Dietla 69    Chorzów, ul. Katowicka 52

Porady optyczne i astronomiczne

Skala jasności obiektów astronomicznych

Omawiając widoczność różnych obiektów na niebie, często piszemy, że ten czy inny obiekt jest 3 lub 8 wielkości gwiazdowej, co oznacza się odpowiednio 3mag i 8mag. Co to oznacza?

Jest oczywistym stwierdzenie, że gwiazdy i inne ciała niebieskie różnią się od siebie jasnością. Dla celów klasyfikacji konieczne więc było wprowadzenie odpowiedniej skali jasności. Jako pierwsi wprowadzili taką skalę Grecy - historia przypisuje to osiągnięcie wybitnemu astronomowi starożytnemu Ptolemeuszowi, który w roku 140 po Chrystusie w słynnym dziele Almagest podzielił gwiazdy na pięć klas jasności (wiadomo, że korzystał on z bogatej tradycji astronomii greckiej, m.in. prac Hipparcha, żyjącego w II w przed Chrystusem twórcy pierwszego znanego katalogu jasności i współrzędnych gwiazd). U Ptolemeusza gwiazdy najjaśniejsze określone były jako pierwszej wielkości, zaś najsłabsze, ledwo widoczne gołym okiem - jako szóstej wielkości. Skala ta przetrwała tysiąclecia i do dzisiaj jest stosowana tak przez astronomów profesjonalnych, jak i miłośników astronomii. Jak jest ona zakorzeniona w naszych umysłach i języku świadczy to, że o znanym artyście muzycznym czy filmowym mówi się jako o "gwieździe pierwszej wielkości".

Wraz ze skonstruowaniem i ulepszeniem instrumentów optycznych i technik obserwacyjnych skala ta została rozszerzona i doprecyzowana. Obecnie określanie jasności opiera się na precyzyjnych pomiarach fotometrycznych. Różnica pięciu wielkości gwiazdowych odpowiada 100-krotnej różnicy jasności gwiazd. Taka definicja w połączeniu z precyzyjnymi metodami pomiarowymi pozwoliła na stworzenie skali ciągłej i otwartej - obiekty jaśniejsze niż pierwszej wielkości są oznaczane kolejno liczbami malejącymi, czyli mówimy o zerowej wielkości gwiazdowej, i jasnościach ujemnych. W tej skali Księżyc w pełni świeci jako obiekt -12 wielkości gwiazdowej (-12mag, od łacińskiego magnitudo - wielkość), zaś Słońce ma jasność -26 mag. Wenus w maksimum blasku ma jasność ponad -4 mag, Jowisz ok. -2,5 mag. Gołym okiem widzimy gwiazdy do jasności około 6mag, jednak osoby obdarzone wyjątkowo dobrym wzrokiem w bardzo dobrych warunkach atmosferycznych mogą zobaczyć nawet gwiazdy słabsze niż 7 wielkości gwiazdowej. W tej chwili najsłabsze obserwowalne obiekty mają jasność ponad +28mag (Teleskop Kosmiczny Hubble'a).

W przypadku obiektów mgławicowych występuje pewien problem z określeniem jasności, gdyż w odróżnieniu od gwiazd (będących punktowymi źródłami światła) zajmują one często dużą powierzchnię (mówimy, że mają duże rozmiary kątowe, mając na myśli kąt bryłowy lub też kąty płaskie). Dlatego dla mgławic rozróżnia się dwa rodzaje jasności - jasność powierzchniową i jasność skumulowaną. Jasność powierzchniowa to parametr określający, jaką ma jasność jednostkowa powierzchnia obiektu. Z kolei jasność skumulowana mówi, jaką jasność miałaby gwiazda o jasności całej mgławicy (czyli gdyby jasność skumulować w jednym punkcie na niebie). Katalogi obiektów mgławicowych podają zazwyczaj właśnie jasność skumulowaną i rozmiary kątowe. Oczywiście im większa jest powierzchnia obiektu o pewnej jasności skumulowanej, tym trudniej go odróżnić od reszty nieba. Należy pamiętać, że obiekt o jasności skumulowanej 3mag może być całkowicie niewidoczny gołym okiem i nawet przez lornetkę, choć gwiazda o tej jasności jest widoczna bez żadnych problemów.

Aleksander Kacz
Jerzy Poruczko


      


 

Copyright © 2001-2010 teleskopy.pl