Najpierw zastosowanie, potem parametry

Nie istnieje jedna lornetka najlepsza do wszystkiego. Dobry wybór zależy od tego, czy najczęściej będziemy:
 
• podróżować i nosić ją cały dzień,
• obserwować ptaki i przyrodę,
• korzystać o świcie i zmierzchu,
• oglądać nocne niebo,
• obserwować z ręki czy ze statywu,
• potrzebować dużego powiększenia czy bardzo szerokiego pola.
 
Najważniejsze cechy to nie tylko powiększenie i średnica obiektywów, ale również pole widzenia, masa, eye relief, minimalna odległość ostrzenia, jakość brzegowa, transmisja, chromatyzm, mechanika i ergonomia.

Co oznacza 8x42, 10x50 albo 15x70?

Pierwsza liczba oznacza powiększenie, druga średnicę obiektywów w milimetrach.
 
Przykłady:
 
• 8x42 - powiększenie 8x, obiektywy 42 mm,
• 10x50 - powiększenie 10x, obiektywy 50 mm,
• 15x70 - powiększenie 15x, obiektywy 70 mm.
 
Większa średnica obiektywów pozwala zebrać więcej światła, ale zwiększa też masę i gabaryty. Większe powiększenie daje więcej szczegółów, lecz zawęża pole i wzmacnia drgania rąk.

8x czy 10x do obserwacji z ręki?

Dla większości użytkowników 8x i 10x to najwygodniejszy zakres do obserwacji bez statywu.
 
8x:
• bardziej stabilny obraz,
• zwykle szersze pole,
• łatwiejsze śledzenie ptaków i obiektów w ruchu,
• mniejsze zmęczenie dłoni.
 
10x:
• więcej detalu,
• lepsze rozpoznawanie odległych obiektów,
• atrakcyjniejsze obserwacje astronomiczne,
• nieco większe wymagania wobec stabilności.
 
12x może nadal działać z ręki, ale już wyraźnie zależy od użytkownika, masy lornetki i możliwości podparcia łokci.

Powyżej 12x - statyw lub stabilizacja zaczynają mieć duże znaczenie

Przy 15x, 18x czy 20x nawet niewielkie drgania dłoni stają się bardzo widoczne.
 
Można oczywiście spojrzeć z ręki przez 15x70 albo 20x60, ale dłuższa obserwacja jest znacznie lepsza po zastosowaniu:
 
• statywu,
• monopodu,
• głowicy wideo,
• montażu równoległobocznego,
• albo elektronicznej/optycznej stabilizacji obrazu.

Lornetki stabilizowane - inna droga do dużego powiększenia

Współczesne lornetki z IS - Image Stabilization potrafią aktywnie kompensować część drgań ręki.
 
To bardzo istotne przy 12x, 15x czy 18x. Stabilizowany obraz pozwala wykorzystać rozdzielczość optyki znacznie lepiej niż zwykła lornetka o podobnym powiększeniu trzymana z ręki.
 
Dla użytkownika, który nie chce statywu, stabilizacja może być ważniejsza niż niewielkie zwiększenie średnicy obiektywów.

Źrenica wyjściowa

Źrenica wyjściowa to średnica jasnego krążka widocznego w okularze z pewnej odległości.
 
Obliczamy ją:
 
źrenica wyjściowa = średnica obiektywu / powiększenie.
 
Przykłady:
8x42 → 5,25 mm
10x42 → 4,2 mm
10x50 → 5 mm
15x70 → 4,7 mm
20x80 → 4 mm
 
Duża źrenica jest przydatna przy słabym świetle, ale nie istnieje jedna idealna wartość. Maksymalna źrenica oka jest indywidualna i zwykle zmniejsza się z wiekiem.

Lornetka podróżnicza

Do podróży najlepiej sprawdza się instrument, który naprawdę chce się nosić.
 
Najczęściej warto rozważyć:
 
• 8x32,
• 8x42,
• 10x32,
• 10x42.
 
Dobra lornetka podróżnicza powinna być:
 
• lekka,
• wodoszczelna,
• odporna mechanicznie,
• wygodna przy długim trzymaniu,
• łatwa do szybkiego ustawienia ostrości.
 
Mała 8x32 często sprawdzi się lepiej niż ciężka 10x50, która ostatecznie zostanie w hotelu.

Ptaki, przyroda i krajobraz

Najbardziej uniwersalnym standardem przyrodniczym stało się 8x42.
 
Dlaczego:
 
• szerokie pole ułatwia znalezienie ptaka,
• obraz jest stabilny,
• 42 mm daje dobrą pracę również o świcie i zmierzchu,
• masa nadal jest rozsądna.
 
10x42 warto wybrać, jeśli częściej obserwujemy odległe ptaki, otwarte przestrzenie, góry albo szczegóły krajobrazu.
 
Ważnym parametrem jest minimalna odległość ostrzenia. Do motyli, owadów i bliskich ptaków kilka metrów może robić dużą różnicę.

Astronomia - nie tylko 7x50 i 10x50

Do nocnego nieba liczą się apertura, powiększenie, pole widzenia, źrenica wyjściowa i stabilność obrazu.
 
Klasyczne wybory:
 
• 8x42 - bardzo szerokie pola i Droga Mleczna,
• 10x50 - jeden z najlepszych kompromisów astronomicznych,
• 12x50 / 12x56 - więcej szczegółu przy nadal umiarkowanej masie,
• 15x70 - duży skok możliwości, najlepiej ze statywem,
• 20x80 / 25x100 - duże lornety wymagające solidnego podparcia.
 
Mamy osobny, znacznie szerszy przewodnik po tym zastosowaniu: Lornetka astronomiczna - jak wybrać lornetkę do obserwacji nieba.

2x42 i 2x54 - ultraszerokie lornetki do całych gwiazdozbiorów

Osobną klasą są lornetki o bardzo małym powiększeniu, np. 2x42 i 2x54.
 
To nie jest konkurencja dla 10x50. Ich rolą jest pokazanie ogromnego fragmentu nieba z niewielkim, ale bardzo użytecznym wzmocnieniem.
 
Nadają się szczególnie do:
 
• nauki gwiazdozbiorów,
• obserwacji Drogi Mlecznej,
• rozległych pól gwiazdowych,
• ciemnych pasm pyłowych,
• szerokich koniunkcji.
 
Dobrym współczesnym przykładem są Sky Rover 2x42 i 2x54, rozwijające koncepcję tzw. constellation binoculars.

Duże lornety astronomiczne i lornety kątowe

Powyżej klasycznych 15x70-25x100 zaczyna się świat binocular telescopes.
 
Współczesne lornety kątowe mogą mieć:
 
• apertury od około 70 do 150 mm,
• okulary pod kątem 45° albo 90°,
• wymienne okulary 1,25",
• obiektywy ED/SD,
• powiększenia od kilkunastu do kilkudziesięciu razy.
 
To właściwie dwa zsynchronizowane teleskopy pracujące dwuocznie. Wymagają solidnego montażu, ale potrafią zapewnić wyjątkowe widoki gromad, mgławic i pól Drogi Mlecznej.

Porro czy dachowa?

Obie konstrukcje mogą być bardzo dobre.
 
Porro:
• często świetny stosunek jakości optycznej do ceny,
• prostsza droga optyczna,
• zwykle większy korpus,
• bardzo dobre zastosowanie w klasycznych lornetkach astronomicznych.
 
Dachowa / roof:
• smuklejsza i bardziej kompaktowa,
• łatwiejsza do uszczelnienia,
• dominująca w lornetkach terenowych premium,
• wymaga wysokiej jakości pryzmatów i powłok.
 
Dawna opinia, że lornetki dachowe "bardziej nadają się do dnia niż do astronomii", nie jest już prawdziwa. Nowoczesna wysokiej klasy dachówka z korekcją fazową i dobrymi powłokami może być znakomita również pod nocnym niebem.

Powłoki - kolor odbicia nie mówi, czy lornetka jest dobra

Warto szukać oznaczenia Fully Multi-Coated - FMC, czyli wielowarstwowych powłok na wszystkich istotnych powierzchniach powietrze-szkło.
 
W dachówkach ważne są także:
 
• phase coating - korekcja fazowa pryzmatów,
• wysokiej klasy warstwy odbijające, często dielektryczne.
 
Nie należy wybierać lornetki według tego, czy obiektyw odbija kolor zielony, czerwony czy fioletowy. Barwa zależy od projektu powłok i nie jest prostym wskaźnikiem ich jakości.

ED, HD, FL, SD - co oznaczają?

Współczesne lornetki premium często wykorzystują szkła o niskiej dyspersji.
 
Mogą być oznaczane jako:
 
• ED,
• FL,
• SD,
• HD.
 
Nie wszystkie te skróty są ścisłymi normami materiałowymi, ale dobry projekt ED/fluorytowy może znacznie ograniczyć aberrację chromatyczną.
 
Ma to szczególne znaczenie przy dużym powiększeniu, jasnych obiektach i obserwacji Księżyca.

BaK-4 czy BK7?

BaK-4 i BK7 są używane jako materiały na pryzmaty, ale sama nazwa szkła nie pozwala ocenić całej lornetki.
 
BaK-4 dzięki wyższemu współczynnikowi załamania ułatwia uzyskanie pełniej oświetlonej źrenicy w typowych układach Porro, dlatego często jest preferowane w dobrych lornetkach astronomicznych.
 
Nie oznacza to jednak, że napis "BaK-4" automatycznie gwarantuje wysoką jakość. Liczą się również:
 
• rozmiar pryzmatów,
• dokładność polerowania,
• powłoki,
• geometria układu,
• kolimacja.

Nie da się rozpoznać dobrego szkła po tym, że jest "żółtawe"

W starych poradnikach można spotkać sugestię, że biały obiektyw taniej lornetki może świadczyć o zastosowaniu plastiku, a dobre szkło powinno być lekko żółtawe.
 
To nie jest prawidłowe kryterium.
 
Wysokiej klasy nowoczesne szkła optyczne mogą mieć bardzo neutralną transmisję. Kolor, który widzimy patrząc na obiektyw, zależy też silnie od powłok przeciwodblaskowych.
 
Jakość oceniamy po obrazie, parametrach optycznych, wykonaniu i rzeczywistej transmisji - nie po odcieniu soczewki.

Pole widzenia

Rzeczywiste pole widzenia podaje się najczęściej:
 
• w stopniach,
• albo w metrach na 1000 m.
 
Szerokie pole jest szczególnie przydatne:
 
• przy ptakach w ruchu,
• w sporcie,
• w astronomii,
• przy przeglądzie krajobrazu.
 
Nie wystarczy jednak sama liczba stopni. Bardzo szerokie pole, którego zewnętrzna połowa jest mocno nieostra, może dawać mniej użyteczny obraz niż nieco węższe, ale dobrze skorygowane pole.

Field flattener - współczesna przewaga klasy premium

W lepszych konstrukcjach stosuje się soczewki spłaszczające pole.
 
Dzięki temu obiekt przy brzegu wymaga mniejszej zmiany ostrości, a gwiazdy pozostają punktowe znacznie dalej od centrum.
 
To cecha szczególnie łatwa do zauważenia w astronomii, ponieważ gwiazdy są bardzo wymagającym testem brzegowej jakości obrazu.

Eye relief

Eye relief to odległość oka od soczewki ocznej, przy której widzimy pełne pole.
 
Dla osób obserwujących w okularach korekcyjnych warto szukać realnego eye relief około 16-20 mm lub więcej.
 
Ważna jest również konstrukcja muszli ocznych. Dwa modele o takim samym deklarowanym eye relief mogą mieć różny komfort.

Minimalna odległość ostrzenia

Dla astronomii jest praktycznie bez znaczenia, ale w obserwacji ptaków, motyli i przyrody może być kluczowa.
 
W nowoczesnych lornetkach terenowych wartość około 1,5-2,5 m jest bardzo użyteczna. W dużych Porro i lornetach astronomicznych minimalny dystans może być znacznie większy.

Kolimacja - jeden z najważniejszych parametrów, którego nie widać w tabeli

Oba tory optyczne muszą być ustawione tak, aby oczy bez wysiłku składały obraz w jeden.
 
Problemy z kolimacją mogą powodować:
 
• podwójny obraz,
• ból oczu,
• zmęczenie,
• trudność w długiej obserwacji.
 
Przy 15x, 20x i 25x wymagania wobec kolimacji są znacznie większe niż przy 7x.

Jaką lornetkę wybrać? Tabela zastosowań

Słońce

Nigdy nie kierujemy nieprzefiltrowanej lornetki na Słońce.
 
Do bezpośrednich obserwacji konieczne są odpowiednie filtry słoneczne umieszczone przed oboma obiektywami. Zwykłych okularów do zaćmienia nie przykładamy za okulary lornetki.
 
Bezpieczeństwo opisujemy w osobnym poradniku o obserwacji Słońca.

Najważniejsza zasada

Nie wybieraj lornetki według jednej liczby.
 
Dobra lornetka to kompromis pomiędzy:
 
• powiększeniem,
• aperturą,
• polem widzenia,
• stabilnością,
• eye relief,
• masą,
• jakością optyki,
• mechaniką.
 
Do turystyki 8x42 może być lepsza niż 10x50. Do astronomii 10x50 może być lepsza niż droższa 8x32. Do obserwacji ze statywu 15x70 pokaże więcej niż obie. A jeśli priorytetem jest ogromne pole lub dwuoczne 50x, trzeba już spojrzeć na zupełnie inne klasy instrumentów.
 
Jeżeli głównym zastosowaniem jest niebo, przejdź do pełnego poradnika o lornetkach astronomicznych.