Słowniczek pojęć teleskopowych - Porady

Mini słownik pojęć teleskopowych

Poniższa lista pojęć przeznaczona jest dla bardzo początkujących. Doświadczony już jakoś sobie poradzi i wyszuka dalsze informacje w internecie.

• Astronomia miłośnicza - to takie dziwne słowo, które określa pewien rodzaj uzależnienia od patrzenia w górę. Uzależnienie to uznawane jest dość powszechnie za niebezpieczne, grożące bowiem: całkowitym zatraceniem, zrujnowaniem siebie i rodziny zakupami sprzętu obserwacyjnego, depresją spowodowaną świadomością istnienia grawitacji, zesztywnieniem szyi w pozycji "do góry", złamaniem nogi lub przegapieniem na chodniku banknotu 50 złotowego, w najgorszym przypadku nawet wpadnięciem do studzienki kanalizacyjnej. Słowem: zabawa to niebezpieczna. Dla odważnych - proszę czytać dalej.

• Teleskop - urządzenie do patrzenia na niebo, których działanie z fizyczno - fizjologicznego punktu widzenia jest takie, że wspomaga nasze oko, zbierając więcej niż ono światła. Niezbędnym wyposażeniem teleskopu jest obiektyw, okulary, montaż i tubus. O rodzajach teleskopów, akcesoriach i innych ważkich sprawach - szczegółowo poniżej.

• Obiektyw jest to przeważnie układ dwóch soczewek lub lustro. Każdy teleskop ma obiektyw, czyli coś, co to światło zbiera skupia. Może to być albo soczewka skupiająca (często układ soczewek), albo lustro wklęsłe, albo nawet różne dziwne płyty korekcyjne, układy luster i soczewek. Te ostatnie akurat będą nas mniej interesowały, bo 1) rzadko się z nimi spotkamy, 2) jeszcze nie koniecznie wiemy z której strony patrzeć przez teleskop, więc póki co można sobie odpuścić co wymyślniejsze konstrukcje optyczne i skupić się na podstawowych. Średnica obiektywu to ważny parametr teleskopu. Warto stwierdzić dość banalną prawidłowość, iż ilość światła, jaka wpada do teleskopu i w efekcie do oka jest proporcjonalna do powierzchni obiektywu, czyli w rezultacie (jak wiadomo z kursu matematyki szkolnej) dla obiektywu kolistego ilość światła (słusznie jest mówić o natężeniu światła) zależy od średnicy obiektywu (soczewki / soczewek skupiających lub lustra). Nie będę dłużej tego faktu ukrywał: im większa średnica obiektywu, tym lepiej.

• Refraktor (czyli popularnie luneta) - rodzaj teleskopu, w którym obiektyw stanowi soczewka lub układ (zwykle dwóch) soczewek. Jest to rura, obiektyw znajduje się z jednej strony, którą kierujemy ku obiektom, które chcemy pooglądać. Z drugiej strony rury znajduje się otwór z tak zwanym wyciągiem okularowym, czyli mechanizmem pozwalającym na umieszczenie okularu i odpowiednie nim operowanie (przesuwanie). Tam też, po umieszczeniu okularu, patrzymy. Refraktory to fajne urządzenia, bardzo je lubię.

• Reflektor (przeważnie utożsamiany ze słowem "teleskop"). Do czego służy teleskop już wiemy, stąd domyślamy się, że w grę wchodzą tylko kwestie technicznych rozwiązań. Mamy rację. W takim oto urządzeniu "sercem" jest lustro o odpowiednim kształcie powierzchni (nie jest płaskie!). Powoduje ono odbicie światła w odpowiednim kierunku. Znane są różne systemy optyczne dla reflektorów, można by o tym pisać bardzo długo, ale nie o to chodzi. Idea jest taka, że gdy lustro zbiera światło, to trzeba jeszcze tę wiązkę wyprowadzić "ze środka" teleskopu. Realizuje się to zwykle rozmaitymi lusterkami; w najczęściej spotykanym systemie NEWTONA jest to lusterko płaskie, odbijające światło tak, by "wychodziło" z boku teleskopu (tubusa), tam zaś już nań czeka okular i tam też patrzymy.

• Tubus - tak właśnie mądrze określa się rurę, w środku której zamocowane jest lustro lub układ soczewek. Tubus daje też możliwość zamocowania lusterka płaskiego, wyciągu okularowego, lunetki celowniczej i t.p. Tubus z kolei umieszcza się na montażu, pozwalającym na jego swobodne i łatwe obracanie we wszystkich kierunkach. Tubus może być wykonany z cienkiej blachy, rury PCV, desek, sklejki; najczęściej spotykane kształty przekroju tubusa: kolisty, kwadratowy, ośmiokątny.

• Lustro - w tym miejscu chciałbym napisać tylko o najważniejszych kwestiach związanych z lustrami. Otóż podstawową kwestią jest kształt powierzchni lustra. Może on być albo elementem sfery (sfera przecięta płaszczyzną) i wtedy mówimy o zwierciadle sferycznym, albo paraboloidą obrotową (powierzchnią powstałą przez obrót paraboli dookoła jej osi symetrii, co może komuś co nieco wyjaśnia) - takie lustro określamy jako paraboliczne lub parabolizowane. Różnica między zwierciadłem sferycznym, a parabolicznym jest całkiem istotna, ale o tym w innym artykule.

• Okular - układ soczewek, który powoduje, że obraz oglądanego obiektu zostaje istotnie powiększony; okular jest bardzo ważną częścią teleskopu i musi być najwyższej jakości, bowiem gdy niewielkie zabrudzenia lustra, czy nawet niezbyt dokładne jego ustawienie (w przypadku sfery zwłaszcza) nie powoduje zwykle dramatycznych zmian w jakości obrazów, tak słabej jakości okular zepsuje nam całą zabawę z teleskopem.

• Wyciąg okularowy - odpowiednia tulejka do wkładania okularów. Nazwa wyciągu wywodzi się z tej jego własności, iż pozwala on na przesuwanie okularu w taki sposób, by móc ustawić ostry obraz oglądanego obiektu.

• Montaż - statyw, stelaż, różnie mówią. Jest to najkrócej mówiąc ta część teleskopu, dzięki której nie musimy trzymać tubusa w rękach. Są spotykane różne montaże, niemożliwością wszystkie wymienić. Może to być skrzynia, w którą wkładamy (lub nakładamy) tubus (montaż Dobsona i jego pochodne), pionowa rura z trzema nóżkami na dole lub też trójnóg (zwany również z obcego tripodem). Mocowanie montaż - tubus musi umożliwiać skierowanie tubusa na dowolny punkt na sferze niebieskiej, czyli na niebie po prostu. (Słów kilka o montażach: azymutalnym i paralaktycznym - w Poradach).

• Lunetka celownicza (wedle zwyczaju zwany również szukaczem) - mała lunetka przymocowana zwykle do tubusa równolegle do osi optycznej teleskopu (czyli równolegle do tubusa). Służy do nakierowywania teleskopu na wybrany obiekt, bowiem posiadając małe powiększenie ma zwykle znacząco większe pole widzenia niż obraz przez okular teleskopu (znaczy to tyle, że przez lunetkę celowniczą widzimy większy obszar nieba i dzięki temu łatwiej wyszukać interesujące nas obiekty).

Suplement: terminy dość często spotykane:

• apertura - trudne słowo określające tak naprawdę średnicę otworu teleskopu (rury); ponieważ średnica obiektywu jest zwykle skorelowana z aperturą, to te dwie wielkości bywają utożsamiane (czyli w istocie słowo "apertura" nie wnosi nam nowych treści, co najwyżej może służyć do zaimponowania drugiej osobie znajomością iście ezoterycznej wiedzy).
• Barlow - soczewka rozpraszająca, służąca do uzyskiwania teleskopem większych powiększeń; mocuje się ją do okularu, którym w danej chwili chcemy obserwować.
• pająk - (w reflektorze) pozwala na umieszczenie pod odpowiednim kątem wewnątrz tubusa lusterka płaskiego, odbijającego wiązkę światła na zewnątrz do okularu.
• aluminizacja lustra - odpowiednie "posrebrzanie" wyszlifowanej płyty szklanej, aby lustro odbijało jak najwięcej światła.
• ustawianie ostrości - przesuwanie okularu w wyciągu okularowym w taki sposób, by obraz w okularze był ostry (nie rozmazany), tj. gwiazdy były możliwie punktowe, szczegóły powierzchni były odzwierciedlane wiernie (powierzchnia Księżyca, planety).